از غنی ترین عناصر فرهنگ مادی هر سرزمین كه نشانه تمدن نیاكان آن جامعه و شناسنامه ی بری بیان موجودیت یك تاریخ است آثار باستانی بجی مانده آن اقلیم می باشد در جی جی سرزمین پهناور اسلامیمان –بخصوص در اقلیم یرانیان باستان (كرمان ) آثار و نشانه هی از تاریخ كهن و دیرینه كشورمان وجود دارد كه هر یك از آنها نشانگر گوشه هیی از تمدن و تاریخ پر افتخارمان می باشند حفظ و حراست از ین آثار وابینه علاوه بر ینكه پاسداری از قدمت و دیرینگی تاریخی سرزمینمان را سبب می شود می تواند زمینه سازرشد و توسعه صنعت توریسم نیز شود و مشتا قان و علاقمندان به دیدار از ین قبیل آثار وابینه را از داخل یا خارج به دیدار مواریث فرهنگی گرانسنگ ین دیار روانه نمید .
نكته مهم در خصوص آثار و بنا هی تاریخی ینكه اگر چه معمولا جاذبه هائی چون مشتاقیه گنبد جبلیه مسجد جامع مسجد ملك (امام ) و ... در كرمان و آثاری چون آستانه شاه نعمت الله ولی باغ شازده و ارگ بم درماهان و بم مورد بازدید قرار می گیرند اما نبید فراموش كرد كه آثاری با قدمت بیشتر در كرمان وجود دارد مانند تپه یحیی در صوغان بافت مجموعه سنگی میمند تل ابلیس در بردسیر آقوس شهداد و ویرانه هی شهر دقیانوس یا شهر دسیوس جیرفت كه طول عمر برخی مانند مجموعه میمند به قریب 10 هزار سال پیش از ین می رسد اثری كه رد پی تاریخ و فرهنگ ین دیار بشمار میرود و نشانی از انسانهی است كه فرهاد گونه با تیشه عشق و یمان دل سنگ را شكافته و نقشی از همت و حمیت خود را بر سینه كوه نشاندند .
مزار شاه نعمت الله ولی (ماهان 840 ه.ق.)
بر مرقد شاه نعمت الله ولی دیدم كه نوشتهخ اند با خط جلی
كه ین پیكر خفته اندرین خاك عزیز شاهی است گدی درگاه علی
بخش اصلی آستانه شاه نعمت الله ولی كه همچون نگینی بر تارك ین دیار می درخشد از یادگارهی احمد شاه بهمنی دكنی از ارادتمندان ین عارف بزرگ است و بقیه در زمان شاه عباس اول محمد شاه یجاد شده است .
روی كتیبه در ورودی بقعه می خوانیم كه شهاب الملك و الدنیا والدین ..... احمد شاه ابوالمفازی و تاریخ اتمام 840ه.ق.
توالی صحن هی آستانه از ورودی خیابان اصلی به ین شرح است :
صحن اتابكی : ین صحن در زمان علی اصغر خان اتابك صدر اعظم نا صر الدین شاه و با وجود نامبرده ساخته شده است .
صحن وكیل الملكی : توسط محمد اسماعیل خان وكیل الملك بنا گردید ه مرتضی قلیخان فرزند وی نیز دو مناره و سردر بر آن بنا كرد .
رواق وكیل الملك : در جنوب ین رواق مقبره امیر نظامن گروسی ادیب و سیاستمدار عصر قاجار قرار دارد .
حرم : كه بنی آن به وسیله احمد شاه دكنی صورت گرفت .
رواق شاه عباسی : بر سر در ین رواق نام مقدس دوازده امام روی فولاد بصورت بر جسته نوشته شده و از نقائس بشمار می رود .
صحن میرداماد : درزمان شاه عباس بنا گردیده است .
صحن حسینیه : مناره هی ین صحن هر كدام 6/41 متر ارتفاع دارد كه در زمان محمد شااه قاجار بنا گردیده و در جریان زلزله 1360 آسیب دیده و سپس مورد بازسازی قرار گرفت .
توضیح ینكه ین صحن بوسیله پلی به خانه بیگلرابیگی متصل می شده كه در جریان سیل 1311 تخزیب شده و خانه مذكور از آستانه جداگردیده است .
منا كتابخانه موزه و چهل خانه از جاذبه هی آستانه بشمار می روند .
باغ شاهزاده ماهان ( ماهان –1298 ه.ق.)
باغ شاهزاده یكی از عالیترین و زیباترین باغ هی سنتی یران محسوب می شود ین باغ در نیم فرسنگی ماهان در دامنه كوههی تیگران جلوه گری می كند و از یادگارهی عبدالحمید میرزا فرمانفرما – حاكم كرمان در اواخر دوره قاجار (1297ه.ق.) است گویند كه چون خبر مرگ ناگهانی حاكم را به ماهان بردند بنیی كه مشغول تكمیل سرد ساختمان بود تغارگچی را كه بدست داشت محكم به دیوار كوبید و كار را رها كرده و فرار نمود آنطور كه جی خالی كاشی ها همچنان بر سر در ورودی خودنمائی می كند ین باغ داری سردر ورودی بسیار زیبا عمارت شاه نشین و حمام می باشد از قسمتهی ارزشمند باغ شبكه آب رسانی و حوض هی آن می باشد كه در محور مركزی باغ قرار دارد در جلوی عمارت اصلی حوض بزرگی با 5 فواره مشاهده می شود و آب ین حوض كه سرچشمه آن قنات معروف تیگران است به پاشویه سنگی اطراف آن ریخته و از آنجا به طرف ده شرشره آبشار گونه جاری می شود ین شبكه آبرسانی از نظر طراحی شاهكار محاسبه و دقت بشمار می رود باز سازی باغ شاهزاده بعد از پیروزی انقلاب در سال 1370 همزمان با برگزاری كنگره خواجوی كرمانی انجام شد .
گنبد جبلیه (گنبد گبری /گنبد زیك ) (مشرق كرمان سرراه مسجد الزمان –قبل از اسلام )
پلان گنبد هشت ضلعی و روی اضلاع و روی اضلاع آن طالقانی متعددی به چشم می خورد تاریخ دقیق و نحوه كاربرد بنا روشن نیست از سبك معماری آن استنباط می شود كه بنی مذكور مربوط به اواخر دوره ساسانی می باشد كه در اویل اسلام تعمیر و مرمت شده یا ینكه در اویل اسلام با الهام از معماری ساسانی بنا گردیده است گویا در بنی گنبد از ملات مخصوصی استفاده شده است كه هرگزد پوسیدگی به خود نمی گیرد .
مسجد امام خمینی (مسجد ملك ) خیابان امام قرن پنجم )
بزرگترین مسجد كرمان می باشد كه سابقه تاریخی آن به قرن پنجم هجری (زمان تورانشان سلجوقی) می‌رسد.
ین مسجد با شبستانهی متعدد و صحن وسیع و قنات مستوره (منسوب به نام دختر تورانشان ) كه آب آن روزگاری از میان مسجد عبور می‌كرد جاذبه تاریخی خاص خود را حفظ كرده است. برج آجری و سه محراب گچ بری شده، در ین مسجد دیدنی است.
خوجه اتابك(خیابان شهید فتحعلیشاهی – نیمه دوم قرن ششم)
مقبره خواجه اتابك از بناهی قرن ششم هجری و آثار باستانی اواخر دورة سلجوقیان می‌باشد. بنا از داخل چهار ضلعی و از خارج به صورت هشت ضلعی ساخته شده است، از عمده‌ترین ویژگیهی بنا، خطوط كوفی و ثلث با گچ و آجر بر نمی داخل آن می‌باشد.
گنبد سبز(ورودی روبروی باسكول در خیابان ابوحامد- قرن هفتم 640 ه. ق)
اثر مذكور از مدرسه و آرامگاه قراختائیان كرمان تشكیل می‌شده كه در حال حاضر تنها سردر ورودی مدرسه باقی مانده است. زیباترین اثر یوان، كاشیكاری معرق آن است كه در نوع خود بی‌نظیر می‌باشد. همچنین دو ستون پیچكی شكل دو طرف ستون یوان چشمگیر است.
مسجد جامع (ورود روبروی باسكول در خیابان ابوحامد- قرن هفتم 640 ه. ق)
یكی از زیباترین مساجد یران است كه داری سر در رفیع، صحن، یوان و شبستان می‌باشد. ین مسجد در دوران حكومت امیر مبارز الدین محمد مظفر سرسلسلة آل مظفر بنا گردیده و تاریخ آن به موجب كتیبه‌ سردر شرقی 750 ه. ق می‌باشد. ارزشمندترین قسمت بنا، كاشیكاری معرق محراب و سردر شرقی مسجد است.
مسجد پامنار ( خیابان شهید فتحعلیشاهی – قرن هشتم همزمان با سلطان عماد الدین احمد پسر امیر مبارزالدین محمد)
مسجد پامنار یكی از مساجد قدیمی كرمان بشمار می‌رود كه تاریخ بنی آن به قرن هشتم هجری (دوران حكومت آل مظفر) می‌رسد. سردر ورودی، منره مسجد كاشیكاری معرق و مقرنس سازی آن، نظر باستان شناسان رابه خود جلب نموه است.
مجموعه گنجعلی خان (بازار- میدان و بازار 1005- مدرسه 1007- آب انبار 1019- حمام 1020 هجری قمری)
ین مجموعه مشتمل بر: میدان، حمام، آب انبار، كاروانسرا، مسجد ضرابخانه و بازار است كه در نوع خود كم نظیر و شید بی‌نظیر باشد. در هر یك از ین بناها. ظریفی بكار رفته كه خود ارزشی جداگانه محسوب می‌شود. وجود سنگ نوشتة سردرورودی حمام، به خط میرعماد، و یا دو عدد سنگ صورتی رنگ در قسمت شرقی و غربی حمام كه طلوع و غروب آفتاب را بری آگاهی نمازگزاران نشان می‌داده. همچنین وجود سربهیی كه به دستور گنجعلیخان ، در كف آب انبار بكار رفته بود تا در تابستان، اب خنك بماند. و ... از جمله ارزش‌هی ین مجموعه بشمار می‌رود
مجموعه ابراهیم خان (ورودی خیابان گنجعلیخان 1240- 1218 ه . ق)
بانی مجموعه‌، ابراهیم خان ظهیر الدوله از حكام دوران پادشاهی فتحعلیشاه می‌باشد. ین مجموعه از بازار، حمام، آب‌انبار، مدرسه و خانة مدرس یا خلوت تشكیل گردیده و در ساخت آن تا حدود زیادی از فضاهی معماری صفویه الهام گرفته شده و هم اكنون به عنوان یكی از ارزشمندترین مجموعه‌ها و زیباترین آثار تاریخی كرمان محسوب می‌شود.
مشتاقیه (سه گنبد) (میدان مشتاقیه – 1206 هـ .ق در دوره قاجاریه )
مشتاقیه مركب از سه گنبدل می‌باشد كه سه مقبره مشتاق علیشاه و شیخ اسماعیل و كوثر علیشاه را در خود جی داده . لازم به ذكر است كه قبل از تدفین عرفی یاد شده ین مكان مقبره‌میرزا حسین خان رینی حاكم (1202 هـ . ق) بوده كه بدلیل ارتباط مشتاق و حسین‌خان، یاران او، ین مكان را ترجیح دادند. كاشیكاری و تزیینات داخل بنا چشمگیر می‌باشد.
ارگ بم (قبل از اسلام)
ارگ بم، بزرگترین مجموعه شهری خشتی جهان است كه در حدود 2200 سال قدمت دارد. ین بنا در شمال شرقی بم بر فراز تپه‌‌ی آذرین قرار گرفته است و از چهار قسمت 38 برج دیده‌بانی، یك خندق و بارویی عظیم تشكل شده است مساحت ارگ در حدوژد 20 هكتار است.
دور تا دور ارگ، خندقی عمیق بوده كه طی قرنها ین مجموعه را از یورش‌ها حفظ كرده است. مصالح اصلی بنا، خشت خام و گل‌رس است. بندرت سنگ، آجر و تنة خرما نیز در بنی ارگ به كار رفته است.
از مكان‌هی شناخته شده ارگ بم یك راهروی اصلی است كه در گذشته بازار بوده علاوه بر ین در مجموعة ارگ بم آثاری از بقیی آتشكده دوره ساسانی، زورخانه، حمام عمومی، اصطبل، سرباز خانه، زندان وعمارت چهار فصل نیز باقی مانده است.
خانه‌هی عمومی متصل به هم ساخته شده و به یكدیگر راه دارند در بعضی از خانه‌ها ثاری از حمام‌هی خصوصی دیده می‌شود اصطبل‌ها در مكانی جدا از خانه‌ها قرار داشته‌اند.
تعدادی از خانه‌هی ارگ دو طبقه ساخته شده‌اند كه ین امر نشانگر روند ازدیاد جمعیت در یكی از دوره‌هی گذشته است.
زورخانه ارگ به شیوة سیر ورزشگاههی سنتی از چهار یوان، یك گنبد و گود تشكیل شده است.
در دورة اسلامی، در ارگ بم دو مسجد با نام مسجد جامع و مسجد حضرت محمد (ص) و یك حسینیه شامل یك صحن، یك یوان دو طبقه و چند اتاق ساخته شده است. سه منبر خشتی نیز در حسینیه وجو دارد.
قسمت حاكم نشین ارگ شامل عمارت چهار فصل و خانه حاكم است عمارت چهار فصل سه طبقه و قصر حكومت بوده و كلیه اوامر و احكام حكومتی در ین عمارت صادر می‌شده است. در كنار عمارت چهار فصل یك حمام اختصاصی و یك چاه آب دیده می‌شود. آب آشامیدنی ساكنان ارگ از چاه‌هیی در حیاط خانه‌هیشان تامین می‌شد.
ارگ بم ظاهراً تا 180 سال پیش مسكونی بوده است.
امامزاده حسین جوپار(دوره صفویه)
ین بنا كه آرامگاه یكی از فرزندان امام موسی كاظم (ع) می‌باشد مشتمل بر حیاط، حرم، گنبد و رواق است در دوره صفویه بنا گردیده .
میمند ( قبل از اسلام، و بیش از پنج هزار سال پیش)
روستی میمند در 36 كیلومتری شمال شرقی شهر بابك قرار گرفته است و زمان بنی آن در دوره‌هی قبل از اسلام می‌رسد. ین بنا حدود 350 اثر معماری صخره‌‌ی دارد كه در دل كوه كنده شده و عمق برخی از آنها به 25 متر می‌رسد.
پیربابا مسافر (قرن هفتم هجری
از جمله بناهی قدیمی شهداد است كه قدمت آن به قرن هفتم هجری می‌رسد.
مجموعه حاج آقا علی (دوره قاجاریه
ین مجموعه در نزدیكی مجموعه ابراهیم خان و در اواخر قرن سیزدهم هجری ساخته شده و مشتمل بر مسجد، آب انبار، كاروانسرا و بازار است. مسجد حاج آقا علی با الهام از مسجد وكیل شیراز بنا گردیده و داری چهل ستون سنگی یكنواخت می‌باشد. ین مجموعه را حاج آقا علی، مشهور به زعیم الدوله ساخته و در رفسنجان نیز، خانه او، شكوه معماری گذشته رابه تماشا می‌گذارد.
محلات قدیمی شهر كرمان
وجود بیش از سی محله در شهر كرمان، از قدت و سابقه كهن ین شهر كویری حكیت می‌كند كه فهرست وار نام برخی از آنها را می‌آوریم:
1- محله شهر 2- شاه عادل 3- قبه سبز 4- خواجه خضر 5- محله كلیمیها 6- دولتخانه 7- محل ته باغ الله 8- گلبازخان 9- بازار شاه 10- میدان قلعه 11- گودال خشت مالها 12- چهار سوق كهنه 13- محله مسجد ملك 14- محله زرتشتیها 15- دروازه ریگ آباد 16- قلعه محمود
نام بیشتر ین محله‌ها از اسامی پهلوانان، حاكمان و خصوصیات اخلاقی مردمان محل اتخاذ شده است؛ بری مثال؛ «گلبازخان»؛ نام پهلوان و سردار جیرفتی بوده كه ظاهراً‌در ین محل سكونت داشته است. همچنین محله میدان قلعه به دلیل همجوار بودن با قلعه محمود از زمان افغانها به ین نام خوانده شده است. ساكنین ین محله به ماجرا جویی و بی‌باكی شهرت داشته‌اند. در محله بازار شاه بیشتر خانواده‌ةی اصیل كرمان زندگی می‌كردند.
از محله‌هی معروف دیگر كرمان می‌توان محل زریسف، كوچه ماهانی را نام برد.
دروازه‌‌هی قدیمی شهر
آثار باقیمانده از خندقها، برج‌ها و حصارهی بلند اطراف شهر و كوچه‌هی باریك و پرپیچ وخم، باطلاقهی زیاد و دیوارهی بلند و دوازه‌هی متعدد، از ناامنی آن دوران حكیت دارند.
كرمان را در گذشته به دلیل داشتن دروازه‌هی شش‌گانه، شهر شش دروازه می نامیده‌اند. ین دروازه‌ها عبارت بوده‌اند از :
1- دروازه مسجد، همجوار مسجد جامع 2- دروازه رق‌آباق (ریگ آباد) در جوار مزرعه‌ی به همین نام در جنوب شهر 3- دروازه ارگ در شمال شهر 4- دروازه سلطانی یا دروازه دولت در غرب 5- دروازه گبری، محل زندگی زدردشتیان در شمال شهر 6- دروازه ناصری، در مشرق محله شهر