برای ديدار از گنجينة به يادماندنی مردم شناسی گنجعليخان بايد از سردر زيبای آن شروع کرد ، جايی که آجرهای ساده و نيلی ، حاشيه ای از سنگ مرمر ، نقاشيهای زيبای سردر ، مقرنس بندی زيبا ، نمای بيرونی سردر حمام را در جلوه ای زيبا و باشکوه به نمايش می گذارد و هر رهگذری را به درون ، فرا می خواند. بر سردر حمام ، که بخشی از نقاشيهای عهد صفوی آن به تازگی مرمت شده ، کتيبة شعری به خط نستعليق بر سنگ مرمر حک شده که مصرع آخر آن ، سال اتمام بنا را با تبديل به حروف ابجد نشان می دهد:
«کسی نداده نشان در جهان چنين حمام » (سال 1020 ه.ق.)
با عبور از زير اين سردر زيبا و راهرويی غيرمستقيم ، که مانع از اشراف به درون حمام و حفظ گرمان آن می باشد ، و عبور از يک هشتی کوچک و درگاهی منقوش با حجاری پرندگان دريايی به فضايی بزرگ و دلپذير می رسيم که نامش «رختکن» و نام ديگرش «سربينه» است که از فضاهای اصلی بناست. جايی که تمام توان سازندة آن متوجه فضاسازی عالی و باشکوه شده ، با بکارگيری نظمی کامل و ترکيبی مناسب از سطوح کاشيکاری پرنقش و نگار و رنگارنگ ، سنگهای مرمر ، سقف های کاربندی شده ، استفاده از صدای آب حاصل از فوران فواره ها و نورپردازی خاص ، فضايی دلنشين ، روح بخش و مسحورکننده ، آفريده است.
رختکن ، متشکل از يک فضای ميانی وسيع با سقفی بلند و پرکار و غرفه های کوچکتر در گرداگرد آن است ، غرفه ها نيز حوضچه ای با فواره در مرکز خود جای داده اند. اين غرفه ها از انتها به هم مرتبط هستند لذا رختکن ، باوجوداينکه فضايی يکپارچه جلوه می کند دارای گوشه هايی خلوت و تودرتو است که فضايی مناسب برای استراحت ، عبادت و گفتگو را عرضه می دارد. رختکن حمام با انواع زيراندازهای زيبا ، سارق های زردوزی شدة سنتی ، بقچه های کرباسی ، قطيفه ها و تن خشک کن های فراوان ، تزئين شده است.
آری اين حمام قديمی ، مشتريانی دارد ساکت وصبور و بی حرف ، انگار که روح دارند و زنده اند ، مشتريانی با لباسهای قديمی ، يکی دراز کشيده ، يکی نشسته ، ديگری لباس از تن بيرون می آورد و آن ديگری ، آنقدر پاک و پاکيزه به نظر می آيد که انگار از حمام و شستشويی گرم بيرون آمده است. آنها «مجسمه هايی» هستند که با «موم» و به دست پرتوان هنرمندان ساخته شده اند.
با گذر از راهروی طولانی و زاويه دار با سکوهايی در دو طرف هشتی ميانی که ظروفی نظير طشت ، تاس و وسايلی مانند لُنگ ، سدر ، حنا ، سينی های قديمی ، شانه های سنتی ، آينه های زيبا ، سنگ پاهای قديمی و وسايل تن شويی ديگر ، در آن خودنمايی می کند ، به فضايی بسيار جالب به نام «گرمخانه» می رسيم که چشم بيننده را مجذوب خود می سازد ، سمت راست ، کيسه کشان و دلاکان ، مشغول دلاکی هستند و آن سوی ديگر ، حوضی هشت ضلعی با ستونهای سنگی يکپارچه که دو به دو قرينه اند ، با طاقی زيبا و خيمه مانند و مجسمه هايی ديدنی جذابيت ويژه ای را به بيننده ، عرضه می نمايد. «خزينة حمام» و بخش مخصوص استحمام حکام و بزرگان و سنگ ساعت زمان در اين بخش نيز از ديدنيهای آن می باشد.
در اين حمام ، همه فضاها به بلوری تراش خورده می مانند و همچون جواهری نفيس ، جلوه می کنند. اين خلوص و کمال نه تنها در شکل قاعدة فضاها بلکه در حجم کلی آنها و نيز در طرح سقفها ، که از هندسه ای ناب پيروی می کند ، نمودار می گردد. سقفها اغلب کاربنديهای متنوع و جالبی دارند که اين خود نظم درونی مجموعه را دوچندان می نمايد و نشانی از «درونگرا بودن معماری سنتی ايران» می باشد.
نور فضاهای حمام ، به طريقی استادانه از سقف تامين شده ، به نحويکه نورگيرها معمولاً در مرکز ويا دورادور سقفهای پرکار جواهرگونه ، جای گرفته اند و کاملاً با هندسه سقف ، هماهنگی پيدا کرده ، جواهر سقف را نورانی تر نشان می دهد و سايه - روشن زيبايی بر روی آن ايجاد می کند. حوض آب زير اين نورگيرها نيز بر جلوة نورپردازی آن می افزايد. در نورگيرهای سقف ، برای ممانعت از اشراف و ديد و تنظيم حرارت گرمخانه ، از «گل جام» يا «معلقی» استفاده شده است تا نور خورشيد را به داخل فضاها هدايت کند. بازی نور در داخل فضاها و بازتاب نور برگشته از سطح حوضها و تابيده بر سقفها ، فضاها را ، در هر لحظه با لحظه ديگر ، از هم متمايز می سازد. گرمای اين حمام به وسيلة «گلخن يا تون» تامين می شده است. از تون ، کانالهای «گربه رو»ی انشعابی به زير گرمخانه حمام کشيده شده ، هوای داغ را از خود عبور داده ، کف آن را گرم می کرده است و هوای آلوده و زايد از طريق روزنه ها به بيرون هدايت می شد.
کاشيهای معرق ، هفت رنگ و کاشيهای خشتی ، با تصوير انسانی از زيباييهای ويژة اين حمام می باشد. از ديگر نکات فنی و هنری اين حمام می توان از چگونگی شبکة آبرسانی به خزينه ، گرمخانه ، سربينه ، حوضها ، حوضچه ها و فواره های متعدد آنها ، نحوة گرم کردن هوای داخل حمام ، چگونگی آب بندی مخازن آب و گرم کردن آب ، ارتفاع کم و باريک و طولانی بودن راهروها ، هشتی های ميانی و سردرها ، تناسبات فضايی وروديها و خروجيها ، ارتفاع زياد رختکن ، گود بودن حمام ، بهره گيری از آب قنات ، نگهداشتن حرارت ، ضدزلزله بودن و کاهش ارتعاشات لرزشی در اثر قرارگيری در درون زمين ، که بدون آنها کارکرد حمام ممکن نمی شد ، نام برد.

مرمت سردر حمام گنجعليخان

تاريخچه
گنج علي بيك ملقب به گنجعلي خان از امراي كرمان در زمان شاه عباس بود كه از همان روز نخست ورود خويش شروع به اقدامات عمراني مهمي كرد .وي براي اينكه در وسط شهر تفرجگا ههاي عمومي وجود داشته باشد ،ابتدا يك ميدان بزرگ ايجاد كرد .اين ميدان كه بيش از صد متر طول و پنجاه متر عرض دارد از چهار طرف با بنا هاي اختصاصي كه شامل ميدان ،مد رسه (كاروانسرا1007 ه .ق) ،مسجد (1007
ه .ق ) ،بازار وحمام (1020 ه .ق ) ،چهار سوق ، آب انبار(1021 ه .ق ) ،ضرا بخانه محصورگرديده و يك مجموعه عالي از آثارعمراني عصر صفوي بشمار مي رود .
اولين چيزي كه موقع ورود به حمام توجه هر بيننده را به خود جلب ميكند تزيينات گچبري و نقاشيهاي سردر حمام است كه به دو بخش تقسيم ميشود بخش بالايي مقرنس مربوط به دوره صفويه و داراي تزيينات گل وبوته وگچبري بسيار زيبا كه در سال 1374 توسط همكاران ميراث فرهنگي استان كرمان مرمت شده است و بخش پايين مربوط به دوره قاجاريه است كه بر روي تزيينات دوره صفويه سر در حمام كشيده شده است از جمله موضوعات اين نقاشيها كه به شكلي ساده و بدون رعايت اصول نقاشي پهلو به پهلوي هم كشيده شده اند مي توان به تصاوير بهرام گور ،خسرو وشيرين ،شاهان در حال شكار ،كاروان شتر و حيوانات درنده اشاره كرد .
درقسمت پايين ،زيرنقاشيها دور تا دور كتيبه اي از مرمر سبز رنگ مشاهده مي شود كه با خط نستعليق اشعار زير بر آن كنده شده است و تاريخ آنرا 1020 ه .ق (1611 م )تعيين مي كند .

تبارك الله از اين جانفزا بنا كه نديد نظير آن نظر شخص بينش اوهام
زبس لطافت آب و هوا درو ،صورت سزد كه روح پذيرد چو طفل در ارحام
برون درگه اين روح بخش گرمابه ستاده خسرو چارم فلك كه گردد جام
زچيست اين شرفش ؟ز آنكه وقف گشت به صدق برآستان رضا قبله خواص و عوام
شه سرير امانت ، ابوالحسن ، كه بود بر آستانه او جبرئيل از خدام
بدو چاكر اولاد مرتضي ، عباس كه هست خسرووكيخسروش كمينه غلام چنين عمارت عالي اساس ،گنجعلي فكند طرح و به اقبال شاه كرد تمام
رقم كشيد ملك بر فلك پي تاريخ كسي نداده نشان در جهان چنين حمام

آسيب شناسي :

وجود تركهاي عمقي و ريز تركها
- ايجاد خراشهاي سطحي و اثر كوبيدن ميخ
- وجود لايه گل بر سطح بعضي قسمتها در اثر نفوذ آب باران
- پاك شدن و همچنين كمرنگ شدن لايه رنگ
- وجود لايه دوده بر سطح نقاشيها
- ريختن لايه گچ در بعضي از قسمتها
- اثر چسب و كاغذ بعلت نصب پوستر هاي تبليغاتي
- وجود لايه گرد و غبار بر سطح كل كار

آسيبهاي فوق با دقت زياد يكي پس از ديگري رفع گرديده تا اينكه اثر حالت موزوني بخود گرفته است. و در نقاطي كه بسيار ضروري به نظر مي رسيد با كمك رنگ گواش بصورت خيلي كمرنگ رنگ آميزي شده است .