معماری چیزی برتر از یك ساخت مادی است و حتی پر معنی تر از یك شكل از دید زیباشناسی . معماری بیان و نمودی از یك سابقه فرهنگی است معماری چه نیك و بد ارزش هی فرهنگی اتخاذ شده هر جامعه را نشان می دهد و اصول پیشرفت یا ناكامی آن را آشكار می كند.

به تعبیری ، معماری عبارت است از توده مواد موجود در فضا . ین مواد به صورت یك یا چندین حجم مجوف در آمده و فضی توخالی داخلی آنها جی فعالیت انسانی است جز موارد بسیار نادر معماری هنری نیست كه فقط به خاطر خودش ، یعنی بی هیچ هدفی به وجود امده باشد ، برعكس ، ساختمان هر بنا ، بر طبق آن ابداع شده است.

ذكر ین نكته نیز ضروری است كه هر چند به كار بردن مصالح بجا، هنر و مهارت معمار در معماری اهمیت ویژه ی دارد، اما همه ینها كافی نیست كه بنیی زیبا به وجود ید . مهم در معماری ین است كه معمار با امكانات مادی ، یعنی با فضاها و احجامی كه در اختیار دارد چگونه رفتار كند ، چگونه احجام و فضاها را به یكدیگر مربوط و مناسب سازد . ین تناسب و اندازه هی معتدل و مربوط ، عوامل زیبیی بنا به شمار می روند و نظر را جلب می كنند و به تعبیری حكومت و تسلط با زیبیی است.

معماری كه یكی از جلوه هی هنر به شمار می رود در كرمان نیز قدمت و سابقه ی همسنگ با تاریخ و تمدن كهن ین دیار دارد و از آثار به جامانده از قرون و اعصار گذشته می توان فراز و فرودها ، اوج و زوال تفكرات و عقید ، ابداعات و تقلید و … هر دوره و سلسله را به وضوح مشاهده كرد.

پیشینه معماری در كرمان را می توان در تمدن هی نخستین ین دیار یعنی در تمدن هی تل یلیس ، تپه یحیی و شهداد جست وجو كرد با كشفیاتی كه گروه باستان شناسی به سرپرستی پروفسور كلدول از تل ابلیس انجام داده است آشكار شده كه تعداد زیادی واحد مسكونی ساخته شده از خشت مربوط به اواخر هزاره پنجم قبل از میلاد است.

وسعت مركز مسكونی تل ابلیس در ین دوره بیش از چهارده هكتار برآورد شده . كلدول ین مركز را بزرگ ترین مركز شناخته شده دنیی هزاره پنجم قبل از میلاد در جهان می داند . خانه هی اولیه تل ابلیس و تپه یحیی اساسا از خشت خام ساخته می شدند . اطلاعات به دست آمده در مورد مواد ساختمانی و شیوه اجری ین خانه ها عموما در موارد ساختمانی و شیوه اجری ین خانه ها عموما از حفاریهی تل ابلیس به دست آمده است . از مجموع بقیی چهار ساختمان متمیز، بیش از پنجاه اتاق كشف شده مورد بررسی گروه كاوش گر قرار گرفت . آزمیش هی كربن 14 بر روی قطعاتی از آوار نشان داده است كه ین ساختمان ها كم و بیش معاصر هم بوده وتاریخ بنی آنها به حدود چهارهزار و سیصد سال قبل از میلاد می رسد .
واحد ساختمانی دیوارها خشت خام دست ساز است در ساختن ین واحدها كاه و علف نیز به میزان زیادی مورد استفاده قرار می گرفته است . قطر و عرض خشت هی به كار رفته در دیوارها عموما استاندارد است ( حدود 20 سانتی متر ضخامت و 35 سانتی متر عرض ) ، در صورتی كه طول آنها بین 38 تا 80 سانتی متر متغیر است . شواهد به دست آمده از دهكده ابلیس و دهكده یحیی نشان می دهد كه خشت سازان اولیه كرمان قبل از خشك كردن خشت ها ، در دو ردیف و در فواصل معین سوراخ ها و یا حفره هیی در خشت یجاد می كردند . ین سوراخ ها در هنگام دیوار چینی با ملات پر می شده و به قدرت چسبندگی ملات و خشت می افزوده است . ین فن مهم ساختمانی متاسفانه پس از ین دوره به فراموشی سپرده شد و جالب توجه ین كه پس از شش هزار سال بار دیگر در قالب آجرهی مشبك ماشینی امروزی و ین بار از راه اروپا به ین سرزمین باز گشت.

از مطالعه نقشه ساختمان ها ین طور برمی ید كه معماران تل ابلیس در آغاز دیوارهی اصلی دور ساختمان را بر پا و در ساختن آنها از دو یا سه چینه استفاده می كردند . سپس بری تقسیم بندی ساختمان به اتاق هی مختلف دیوارهی كم عرض تریك چینه ی برپا می كردند . از خصوصیات مهم ین ساختمان ها وجود ستونهی پشتیبان در فواصل مشخص طول دیوارها و هم چنین در گوشه هی ساختمان است . ین ستون ها از خشت بودند و بری جلوگیری از فرسودگی خشت ها و حفاظت خانه از باران نیز پس از اتمام ساختمان دیوارها را از درون و بیرون با كاهگل اندود می كردند.

استفاده از كاه بری سقف سازی ، ساختن خشت ها به صورت نیمه مشبك ، هم چنین استفاده از ستون هی پشتیبان و كاهگل كردن دیوارها نشان می دهد كه معماران اولیه تل ابلیس در فاصله زمانی كوتاهی به پیشرفت هی شگرف در فن خانه سازی دست یافته و در ساختن خانه هی خود دقت و مهارت زیادی به خرج می داده اند.
از هنر معماری در دوران پیش از اسلام یعنی در سلسله هی هخامنشی ، سلكوی ، اشكانی و ساسانی می توان به چندین اثر ارزنده اشاره كرد.