مسگری


مسگری که یکی از شعبات فلزکاری است بنابر حدس باستان شناسان در حدود سه تا پنج هزار سال سابقه دارد. در واقع می توان گفت که اولین اشیای فلزی ساخته شده به دست بشر مصنوعات مسی چکش کاری شده و کوچکی بوده که به نیمه اول هزاره چهارم پیش از تاریخ تعلق دارد. در آخرین قرون دوران نوسنگی، انسانی که موفق به تهیه ابزار مورد نیاز خود از سنگ شده بود، حسب اتفاق به عنصری برخورد که نه تنها هنگام ضربه خوردن نمی شکست بلکه قابلیت ذوب، چکش خواری و تغییر فرم را نیز داشت.

این ماده جدید که چیزی جز فلز مس نبود از همان ابتدا برای ساخت سنجاق های زینتی، مهره ها، سربنده و سایر لوازم شکار، تبر، آینه صیقلی و نیز ابزار تدافعی نظیر شمشیر، خنجر و کارد مورد استفاده قرار می گرفت که نمونه هایی از آنها ضمن حفریات انجام گرفته در تپه حصار دامغان به دست آمده است. در دوران معاصر، استان کرمان به دلیل هم جواری با معادن مس غنی یکی از مراکز اصلی ساخت ظروف مسی و کارهای هنری روی آنها محسوب می شود.

پس از استخراج سنگ مس و تبدیل آن به ورقه های مسی این ورقه به دست صنعت گران سپرده می شود که با وسایل ساده ای چون چکش و قلم فولادی آنها را به ظروف مسی تبدیل کنند. ساخت ظروف کوچک معمولاً به صورت یک تکه و با استفاده از یک ورقه مسی شکل می گیرد که صنعت گر با چکش زدن به آن باعث تغییر فرم و شکل پذیری آن می شود.

در ظروف بزرگ معمولاً‌ از چندین ورقه مسی استفاده و با لحیم کاری این ورقه ها را به هم متصل می کنند. صاف بودن و همگن بودن ظرف مسی از اصلی ترین اصول کار محسوب می شود. پس از ساخت ظروف مسی بسته به نوع سفارش بر روی کار مراحل تکمیلی انجام می گیرد که به آن قلمزنی روی مس گویند و در منطقه کرمان با نام مسگری معروف است.

قلمزنی روی مس در دو شهر ایران (اصفهان و کرمان) و به دو شیوه متفاوت رواج داشته که به آن سطح کاری و برجسته کاری می گویند. در شیوه برجسته کاری که خاص منطقه اصفهان است صنعت گر با استفاده از قلم های فلزی و چکش زدن بر روی آنها باعث ایجاد برجستگی ها و فرورفتگی هایی بر روی ظرف می شود. در این روش برای جلوگیری از پاره شدن ظرف مسی و خراب نشدن قلم ها ابتدا درون ظرف را قیرریزی می کنند و پس از انتقال طرح مورد نظر بر روی ظرف به وسیله روش گره زنی و ثابت کردن طرح با استفاده از قلم های ریز قسمت هایی از طرح مورد نظر را با چکش زدن فرو می برند و در پایان کار با پاک کردن قیر ریخته شده ظرف را تمیز می کنند.
در روش سطح کاری که خاص منطقه کرمان است صنعت گر از ایجاد هرگونه فرورفتگی در سطح ظروف پرهیز می کند و فقط براساس طرح مورد نظر با قلم هایی بر روی مس خط می اندازد و یا با قلم های که بافت های گوناگون دارند در سطح فلز، بافت ایجاد می کند. در این نوع کار به علت اینکه به مس کم ضربه می زنند به قیر و بخش ظرف نیازی نیست.
اکثر نقوش مورد استفاده در این روش نقش بته جقه و خاص منطقه کرمان است و یا دیگر نقوش تزیینی گیاهی و هندسی. ساخت ظروف و نقش زدن بر روی ظرف نیز با همان نام مسگری معروف است.
در منطقه اصفهان ظروف را مسگری می سازد که اصطلاحاً دوات گر خوانده می شود. قلمزنی بر روی ظرف را نیز افراد دیگری انجام می دهند. متأسفانه امروزه به دلیل ناآشنایی مردم و همچنین معرفی غلط این رشته هنری در کرمان، فن مسگری کرمان در مقایسه با قملزنی اصفهان در سطح پایین تری قرار دارد و توجه کمتری به آن می شود. با وجود این، هنرمندان گمنام با قبول و پذیرش هر نوع محدودیت و محرومیت مادی و با وجود پایین بودن درآمدشان، حفظ و گسترش این صنعت را وظیفه ای بر دوش وجدان بیدار و آگاه خود می دانند و با کمک دستگاه های ابتدایی و ساده ای که در اختیار دارند حافظان صدیق بی نام و بی ادعای میراث های کهن مردمی به حساب می آیند.

 

شنبه، ۲۲ مردادماه ۱۳۸۴

نام :

ايميل :

سايت/وبلاگ :
متن نظر :


[ لينک ثابت ] [ صنايع دستی کرمان ]